Τι χαρακτηρίζει τα άτομα με διαταραχές προσωπικότητας του Cluster B;
Υπάρχουν άνθρωποι που μοιάζουν να ζουν διαρκώς “στα άκρα”.
Οι σχέσεις τους είναι χαοτικές, τα συναισθήματά τους εκρηκτικά, η ανάγκη τους για επιβεβαίωση ατελείωτη ή η ενσυναίσθηση τους εξαιρετικά περιορισμένη. Άλλοτε μοιάζουν γοητευτικοί και έντονοι και άλλοτε καταστροφικοί — για τους ίδιους και τους γύρω τους.
Στην ψυχολογία, αρκετά από αυτά τα μοτίβα περιγράφονται μέσα από τις διαταραχές προσωπικότητας του Cluster B.
Το Cluster B περιλαμβάνει τέσσερις βασικές διαταραχές προσωπικότητας
1. Μεταιχμιακή ή Οριακή Διαταραχή Προσωπικότητας (Borderline Personality Disorder)
2. Ναρκισσιστική Διαταραχή Προσωπικότητας (Narcissistic Personality Disorder)
3. Αντικοινωνική Διαταραχή Προσωπικότητας (Antisocial Personality Disorder)
4. Ιστριονική Διαταραχή Προσωπικότητας (Histrionic Personality Disorder)
Κοινό χαρακτηριστικό τους είναι η έντονη συναισθηματική αστάθεια, οι δυσκολίες στις διαπροσωπικές σχέσεις, η παρορμητικότητα και η δυσκολία στη σταθερή αίσθηση ταυτότητας.
Όμως πίσω από τις “ταμπέλες”, η CBT και ιδιαίτερα η Schema Therapy βλέπουν κάτι βαθύτερο στις διαταραχές προσωπικότητας. Δίνουν έμφαση σε δυσλειτουργικά μοτίβα σκέψης, πυρηνικά σχήματα και στρατηγικές επιβίωσης που δημιουργήθηκαν πολύ νωρίς στη ζωή.
Η CBT προσέγγιση για τις Διαταραχές Προσωπικότητας
Ένα από τα μεγαλύτερα λάθη που γίνονται δημόσια γύρω από το Cluster B είναι η ετικετοποίηση. Άνθρωποι με τέτοια χαρακτηριστικά συχνά περιγράφονται ως: χειριστικοί, τοξικοί, δραματικοί, αναίσθητοι, επικίνδυνοι κ.α.
Η Γνωστική Συμπεριφορική Ψυχοθεραπεία (CBT) προσεγγίζει το θέμα διαφορετικά. Αντί να βλέπει “κακούς ανθρώπους”, εξετάζει: ποια βασικά πιστεύω έχει το άτομο για τον εαυτό του, πώς έμαθε να σχετίζεται, ποια μοτίβα ενεργοποιούνται όταν νιώθει απειλή ή/και ποιες συμπεριφορές λειτουργούν ως μηχανισμοί επιβίωσης.
Για παράδειγμα, πίσω από έναν ακραίο φόβο εγκατάλειψης μπορεί να υπάρχει ένα βαθύ σχήμα:
“Αργά ή γρήγορα όλοι θα με αφήσουν.”
Πίσω από μεγαλοπρεπή ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά μπορεί να υπάρχει:
“Αν δεν είμαι ανώτερος, δεν αξίζω.”
Και πίσω από αντικοινωνικές συμπεριφορές:
“Οι άνθρωποι θα σε εκμεταλλευτούν αν δεν προλάβεις να τους εκμεταλλευτείς πρώτος.”
Αυτές οι πεποιθήσεις δεν εμφανίζονται τυχαία. Συνήθως διαμορφώνονται μέσα από πρώιμες εμπειρίες τραύματος, αστάθειας, συναισθηματικής παραμέλησης ή χαοτικών σχέσεων προσκόλλησης.
Borderline Personality Disorder: Όταν το συναίσθημα γίνεται καταιγίδα
Η πιο γνωστή διαταραχή του Cluster B είναι πιθανότατα η Μεταιχμιακή (Οριακή) Διαταραχή Προσωπικότητας.
Τα άτομα συχνά βιώνουν: έντονο φόβο εγκατάλειψης, ασταθείς σχέσεις, συναισθηματικές εκρήξεις, παρορμητικότητα, αυτοτραυματισμούς ή αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές, χρόνιο αίσθημα κενού.
Στη CBT και ιδιαίτερα στη Schema Therapy, βλέπουμε συχνά ενεργοποίηση “modes” όπως: το εγκαταλελειμμένο παιδί, το θυμωμένο παιδί, ο τιμωρητικός γονέας και ο αποστασιοποιημένος προστάτης.
Το άτομο δεν “παίζει θέατρο”. Ζει πραγματικά μια εσωτερική εμπειρία ψυχικού κινδύνου.
Η έρευνα δείχνει ότι η Schema Therapy αποτελεί μία από τις πιο αποτελεσματικές CBT-based θεραπείες για διαταραχές προσωπικότητας και ιδιαίτερα για Borderline Personality Disorder.
Ναρκισσιστική Διαταραχή Προσωπικότητας: Η εύθραυστη αυτοεκτίμηση πίσω από την υπεροχή
Στο διαδίκτυο ο όρος “ναρκισσιστής” χρησιμοποιείται σχεδόν παντού. Στην πραγματικότητα όμως, η Ναρκισσιστική Διαταραχή Προσωπικότητας είναι πολύ πιο σύνθετη από την απλή αλαζονεία.
Κοινά χαρακτηριστικά που θα συναντήσουμε είναι η εύθραυστη αυτοεκτίμηση, η υπερευαισθησία στην κριτική, η ανάγκη θαυμασμού, η δυσκολία στην αυθεντική συναισθηματική σύνδεση.
Στη Schema Therapy συναντάμε συχνά σχήματα όπως: ελαττωματικότητα, ντροπή, συναισθηματική αποστέρηση ή υπεραναπλήρωση μέσω μεγαλομανίας.
Η “ανωτερότητα” λειτουργεί πολλές φορές σαν άμυνα απέναντι σε ένα βαθύτερο αίσθημα ανεπάρκειας.
Αυτό φυσικά δεν σημαίνει ότι οι συμπεριφορές δεν μπορεί να είναι επώδυνες για τους άλλους. Σημαίνει όμως ότι πίσω από τη συμπεριφορά υπάρχει ψυχολογική δυσλειτουργία — όχι απλώς “κακία”.
Αντικοινωνική Διαταραχή: Το πιο δύσκολο θεραπευτικό πεδίο
Η Αντικοινωνική Διαταραχή Προσωπικότητας χαρακτηρίζεται από: παραβίαση ορίων, επιθετικότητα, εξαπάτηση, χαμηλή ενσυναίσθηση, παρορμητικότητα, δυσκολία ανάληψης ευθύνης. Θεραπευτικά θεωρείται από τα πιο απαιτητικά πεδία στις διαταραχές προσωπικότητας, κυρίως επειδή αρκετά άτομα δεν αναζητούν θεραπεία εθελοντικά.
Παρόλα αυτά, CBT προσεγγίσεις έχουν χρησιμοποιηθεί με στόχο: τη μείωση παρορμητικότητας, την αναγνώριση γνωσιακών διαστρεβλώσεων, την ανάπτυξη συναισθηματικής επίγνωσης και τη βελτίωση κοινωνικής λειτουργικότητας.
Η κλασική CBT βοηθά κυρίως στον εντοπισμό αυτόματων σκέψεων και συμπεριφορών. Όμως στις διαταραχές προσωπικότητας χρειάζεται συχνά βαθύτερη δουλειά. Στόχος δεν είναι απλώς να αλλάξει μια σκέψη, αλλά να αλλάξει ολόκληρο το εσωτερικό “μοντέλο” σχέσεων και εαυτού.
Το μεγάλο πρόβλημα του internet: Η δαιμονοποίηση
Τα social media έχουν μετατρέψει τις διαταραχές προσωπικότητας και ειδικά το Cluster B σχεδόν σε pop psychology label.
Όροι όπως: toxic narcissist, gaslighter, psychopath, crazy borderline χρησιμοποιούνται πλέον παντού. Αυτό δημιουργεί δύο σοβαρά προβλήματα αφού από τη μία άνθρωποι χωρίς διάγνωση στιγματίζονται αυθαίρετα, ενώ από την άλλη άνθρωποι που πραγματικά υποφέρουν αποφεύγουν να ζητήσουν βοήθεια λόγω ντροπής.
Ακόμα και μέσα σε online κοινότητες, υπάρχει έντονη πόλωση γύρω από τις διαταραχές προσωπικότητας του Cluster B και ισχυρή παραπληροφόρηση. Η ψυχοθεραπεία δεν λειτουργεί αποτελεσματικά όταν βλέπει τον άνθρωπο ως “τέρας”. Λειτουργεί όταν κατανοεί πώς δημιουργήθηκαν τα μοτίβα και πώς μπορούν σταδιακά να αλλάξουν.
Μπορεί πραγματικά να αλλάξει κάποιος;
Η σύντομη απάντηση είναι: ναι, αλλά όχι γρήγορα.
Οι διαταραχές προσωπικότητας αφορούν βαθιά ριζωμένα μοτίβα συναισθήματος, σκέψης, σχέσεων και ταυτότητας. Παράλληλα, η αλλαγή απαιτεί μακροχρόνια θεραπεία, θεραπευτική σχέση με σταθερότητα, συναισθηματική επεξεργασία και συστηματική CBT/schema θεραπεία.
Τα καλά νέα είναι ότι η σύγχρονη ψυχοθεραπευτική έρευνα είναι πολύ πιο αισιόδοξη από ό,τι πριν 20 χρόνια.
Άτομα που παλαιότερα θεωρούνταν “μη θεραπεύσιμα”, σήμερα μπορούν να παρουσιάσουν σημαντική βελτίωση στη λειτουργικότητα, στις σχέσεις και στη συναισθηματική ρύθμιση και επεξεργασία μέσα από εξειδικευμένες CBT-based παρεμβάσεις.
References
Beck, A. T., Freeman, A., & Davis, D. D. (2015). Cognitive Therapy of Personality Disorders (3rd ed.). New York: Guilford Press.
Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema Therapy: A Practitioner’s Guide. New York: Guilford Press.
Kellogg, S. H., & Young, J. E. (2006). Schema therapy for borderline personality disorder. Journal of Clinical Psychology, 62(4), 445–458. https://doi.org/10.1002/jclp.20240
Bamelis, L. L. M., Evers, S. M. A. A., Spinhoven, P., & Arntz, A. (2014). Results of a multicenter randomized controlled trial of the clinical effectiveness of schema therapy for personality disorders. American Journal of Psychiatry, 171(3), 305–322. https://doi.org/10.1176/appi.ajp.2013.12040518
